De toekomst van Oost-Nederland is tastbaar in Kasteel Hackfort

Een monumentale kamer met kroonluchters in een eeuwenoud kasteel. Niet meteen de eerste plek waar je aan denkt bij de toekomst van Nederland. Toch ligt de toekomst voor het oprapen in Kasteel Hackfort op 26 september bij de 2e bijeenkomst van Wij Maken Oost NL. Vier pitches van bevlogen, ondernemende Oosterlingen over hun vernieuwende praktijken, ‘next practices’, maken de toekomst tastbaar en beleefbaar. En brengen een goede dosis energie over op de 40 aanwezigen om daarna met elkaar te gaan schrijven aan één toekomstverhaal voor Oost-Nederland. Waarbij het regionale verleden ook mede de weg wijst naar de toekomst: kan de Marke, het gezamenlijk gebruik van grond, model staan voor nieuwe manieren van samen leven in gemeenschappen?

Vier next-practices die de weg wijzen naar de toekomst
Etienne Schiffelers trapt af met zijn pitch over samenwerking op bedrijventerreinen. Een verhaal over verbinding tussen overheid, onderwijs en ondernemers. Over vertrouwen. “stop met subsidies op innovatie. De techniek is er al. De innovatie ook. Het doén, in de praktijk brengen, draait om het creëren van draagvlak. Stop daar meer energie in.” Bij bedrijfsterrein de Wildeman in Zaltbommel wordt het grote verschil gemaakt door langjarige, persoonlijke betrokkenheid van trekkers, in plaats van consultants die worden ingevlogen.

Howard Koster neemt het stokje over met zijn pitch over de Biesterhof: “een toffe, voedzame plek waar mens en natuur samen groeien.” Op grond die hij met zijn coöperatie pacht van Land van Ons bouwt hij aan een regeneratief landbouwbedrijf, samen met tientallen vrijwilligers. Hij ziet het niet als ‘dé oplossing’, maar wil anderen vooral uitdagen te zoeken naar oplossingen die bij de plek en persoon passen. De overheid mag dan wel wat meer aansluiten en regels aanpassen: “Je mag superveel dierlijke mest uitrijden, maar geen compost van Bokashi. Dat staat namelijk niet in de mestwet.” Waar hij zich druk over maakt: “dat ik op mijn 50e door mijn rug ga. Ik bouw geen pensioen of vermogen op. Het zou mooi zijn als je na 25 jaar voor de coöperatie gewerkt te hebben een tiny house op de Biesterhof mag bouwen en van het land mag eten.”
Dat zou fantastisch zijn, wanneer je je bestaanszekerheid aan collectieve voorzieningen in je gemeenschap kunt ontlenen, in plaats van geld of vermogen, mijmeren mijn buurman en ik tijdens het intermezzo. Zijn we alleen met elkaar bereid om ons ‘westerse’ consumptiepatroon aan te passen? Vraagt de zaal zich af.

Louisa Remesal laat zien hoe zij vanuit het waterschap Rijn en IJssel werkt aan het vergroten van de sponswerking van het landschap rond de Baakse Beek. Het bouwen aan een gezamenlijk verhaal dat groot denken en klein doen combineert is daarbij belangrijk. “Zorg voor korte termijn resultaten, ander stokt het proces. Het heeft tijd nodig voor mensen om het verhaal te verinnerlijken, verandering voelt aanvankelijk als verstoring.” Ook hier is beweging en creativiteit vanuit de overheid nodig: “Tachtig procent van het omgevingsmanagent is in de eigen organisatie. We verzinnen gewoon iedere keer listen.
Ligt een visie moeilijk? Dan noemen we het een intentieverklaring.”

John Slot van woningcorporatie Domijn uit Enschede vertelt over het woon/werkconcept Bundle, dat studio’s, woon/werkplekken en commerciële ruimtes voor jongeren combineert. Tijdens het hele ontwikkeltraject van de Performance Factory is een panel met toekomstige bewoners betrokken. Zo is er een leefomgeving ontstaan met veel zeggenschap en betrokkenheid vanuit de bewoners, die hier betaalbaar kunnen wonen en hun eerste stappen in het ondernemerschap kunnen zetten, wat bijdraagt aan een sterke stad. Een proces van learning by doing, waarbij het nodig was om buiten de lijntjes kleuren: “Waar kunnen we over de randen van de tafel heen kijken en elkaar vastpakken?”

Samen schrijven aan één Toekomstverhaal van Oost-Nederland
Vol energie na de pitches en de overheerlijke lunch, net als de locatie verzorgd door de Regio Achterhoek, gaan we in gesprek over de vier grote opgaven uit de vooraf gedeelde aanzet voor één toekomstverhaal van Oost-Nederland.

De basis van bodem, water en natuur op orde wordt door de deelnemers al snel ontdaan van het woord natuur. Het bodemsysteem is namelijk randvoorwaardelijk voor álle ruimtelijke ontwikkelingen en vormt samen met het landschap hiervoor de basis: een levend landschap als fundament. We lezen de levende landschappen en maken op basis van dit gebiedseigen landschap een uniek fundament, in elk deel van Oost-Nederland. Voor droge en natte tijden in het stroomgebied op ieder niveau.In gesprek over landbouw en natuur

Ook de titel van het tweede thema wordt herzien: een volhoudbaar perspectief voor landbouw en natuur transformeert in de schrijfsessie naar ‘toffe plekken in het buitengebied’. We moeten sectoren meer zien als onderdeel van de oplossing en meer verbinding leggen tussen de sectoren. Boeren spelen hierin een cruciale rol, als voedselvoorzieners maar ook in veel andere opgaven, zoals bijvoorbeeld in het voorzien van biobased bouwmaterialen. In het landgoedmodel kunnen diverse functies samengaan, waaronder huisvesting en regeneratieve landbouw. Tegelijkertijd is de reguliere landbouw ook in transitie. De lessen die hierin worden geleerd moeten we ook meenemen. Intensieve (vee)bedrijven zouden moeten worden geclusterd en verplaatst moeten worden.

Bij vriendelijke verstedelijking onderstrepen de deelnemers dat investeringen in nieuwbouw moet samengaan met het investeren in sociale cohesie. Oost-Nederland heeft een fijnmazig netwerk van dorpen en steden. Al deze ‘stedes’ hebben een sterke gemeenschapszin. Dit karakter willen we behouden en tegelijkertijd nieuwkomers verwelkomen. En waar nu vooral gekeken wordt naar Oost-Nederland als landingsplaats voor woningen, vraagt die groei ook om investeringen in voorzieningen. Vriendelijke verstedelijking is zo niet zozeer het toevoegen van woningen, maar het toevoegen van leven.

De circulaire economie en duurzame netwerken laten zich minder makkelijk duiden. Dit blijkt een zoektocht en daar is men ook eerlijk in: ‘op zoek naar de economie van morgen’ wordt de nieuwe titel van deze paragraaf. Food, Health, Hightech en Energy zijn belangrijke sectoren in Oost-NL. Hierin gaan AI en digitalisering een grote vlucht nemen, hoe dat zijn ruimtelijke weerslag krijgt is nog onduidelijk. Wel biedt de ligging tussen Randstad en Duitsland een geografisch strategische positie.

Rijk: combineer visie met ruimte aan regio’s voor gebiedseigen invulling
Afsluitend delen we de groepsresultaten, ons gedeelde verhaal van Oost-Nederland in wording. Een verhaal dat de kwaliteit van het landschap en de kracht van gemeenschappen in de regio’s centraal stelt. Een verhaal ook met een duidelijke boodschap aan een volgend kabinet, zoals een van de deelnemers zegt: “het motto van het demissionaire kabinet was hoop, lef en trots. Maak daar hoop, lef en VISIE van!”Maak als rijksoverheid duidelijke keuzes en houd die vast. En bied daarnaast vooral ruimte aan de regio’s om daar een gebiedseigen invulling aan te geven. Met ruimte en beloning voor initiatief en ondernemerschap. Daarvoor is vooral een radicale breuk nodig met het huidige sectorale denken en een focus op korte termijn verdienmodellen.

Gemeenschappen en lange termijnwaarde centraal stellen kan de sleutel zijn tot het versterken van oplossend vermogen en het maken van slimme combinaties tussen wonen, werken, landbouw en natuur.

Het vervolg
Het toekomst verhaal van Oost Nederland presenteren we aan de drie andere landsdelen op 24 oktober in Eindhoven tijdens de Dutch Design Week.

Op 28 november komen we in het gemeentehuis van Ede met Wij Maken Oost NL voor de derde keer samen. We hebben het over de Nota Ruimte en de vraag hoe we de maatschappelijke dialoog over de toekomst van Oost Nederland kunnen voeren op weg naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.

Wij Maken Oost NL
Ron Buiting