6 augustus 2025 | Leestijd 2 minuten
In 2015 vond in afwezigheid van landelijke regie op de ruimtelijke ordening het Jaar van de Ruimte plaats. Het netwerk van toen wil, tien jaar later, graag weer eenzelfde dialoog in gang zetten, nu de Nota Ruimte in aantocht is. Het ‘Wij Maken Nederland’-netwerk van toen is aangevuld met de nieuwe generatie stad- en landmakers en is snel uitgegroeid tot een beweging van professionals en burgers die begaan zijn met de leefomgeving in hun regio. De komende maanden organiseren zij regionale debatten over hoe de systeemwereld (Nota Ruimte) en leefwereld (regio’s) elkaar idealiter kunnen versterken. In deze column, gepubliceerd op ruimtelijkeordening.nl, stelt Wij Maken Nederland zich graag hernieuwd voor.
‘Ruimtelijke Ordening leeft!’, die notie kwam duidelijk naar voren op 15 mei jongstleden bij het kick-off event Wij Maken Nederland. Een groter contrast met de vorige editie, tijdens het Jaar van de ruimte in 2015, kon haast niet. Hoewel de ruimtelijke toekomstopgaven van Nederland niet echt zijn veranderd – klimaatverandering, vergrijzing en verduurzaming vragen immers nog steeds om acute en verregaande oplossingen – heeft de positie van de ruimtelijke ordening daarentegen een enorme verandering ondergaan. Van ondergeschoven kindje in politiek Den Haag in 2015, concludeerde men anno 2025 dat het thema weer op de nationale politieke agenda staat. Ambtenaren en bestuurders zijn hard aan het werk met allerlei nota’s en arrangementen omtrent de ruimte, met als kers op de taart de in het najaar te verschijnen Nota Ruimte. Die laatste was ook de aanleiding voor deze bijeenkomst.
Dat het thema weer op de politieke agenda staat is een mooie start, maar dat betekent niet dat die grote, complexe ruimtelijke opgaven zomaar het hoofd worden geboden. Daarvoor is meer nodig, en juist daar ging het om in de Openbare Bibliotheek in Den Haag. Een bonte verzameling stad- en landmakers uit allerlei verschillende hoeken, publiek en privaat, nationaal, regionaal en lokaal, kwamen bij elkaar om hierover te sparren. Hoe pakken al deze partijen de ruimte voor de ruimtelijke ordening die nu ontstaat, nemen daar de regie over en geven die vervolgens vorm?
Dat juist deze partijen uit de regio een belangrijke rol moeten spelen in het aanpakken van de toekomstopgaven, kwam tijdens de bijeenkomst duidelijk naar voren. Niet verwonderlijk, gezien het publiek. Tegelijkertijd lijkt er sprake van een enigszins ambivalente houding rondom de ruimtelijke ordening: het belang van nationale kaders werd namelijk ook benadrukt. Zo bezien werd dus tijdens de bijeenkomst gepleit voor top-down sturing om bottom-up initiatieven te laten bloeien. Hier zit de crux: om tot breed gedragen keuzes te komen en zichtbaar te maken welke opties er op tafel liggen, is het belangrijk dat mensen van onderop — vanuit allerlei hoeken van de samenleving — deelnemen aan het maatschappelijke debat over de keuzes die moeten worden gemaakt. Maar om die keuzes vervolgens daadwerkelijk te maken en uit te voeren, is stevige regie nodig. Dáár ligt dan weer de verantwoordelijkheid van bestuurders en beleidsmakers. De kracht zit in dit samenspel. Zo wordt voorkomen dat er top-down keuzes worden gemaakt en beleid wordt uitgerold zonder aansluiting op wat er regionaal en lokaal leeft. Zie daar de schone taak van de nieuwe Nota Ruimte.
Overigens zijn deze governance-vraagstukken niets nieuws: al ruim een eeuw zwaait de Nederlandse ruimtelijke ordening als een schommel heen en weer tussen centrale en decentrale sturing. Van de groeikernen en VINEX-locaties naar het “decentraal wat kan, centraal wat moet” uit de Nota Ruimte uit 2004. Zaak is om ook eens terug te kijken en te zien wat we uit die verschuivende verhoudingen kunnen leren: waarom werden die keuzes gemaakt, welke ruimtelijke opgaven vragen om wat voor benadering?
Terug naar die nieuwe Nota Ruimte: want keuzes zullen er gemaakt moeten worden. Dit staat ook centraal in de Nota: welke ruimtelijke keuzes gaan we maken, en hoe zien we die in samenhang tot elkaar? Want hoewel een aantal ruimtelijke toekomstopgaven grosso modo qua thema hetzelfde zijn als tien jaar geleden, ze zijn wel steeds complexer geworden, de onderlinge verbindingen worden steeds duidelijker en er zijn ook weer nieuwe opgaven bijgekomen.
Martijn Arts is design thinker en directeur van Total Design. Martijn specialiseert zich in designmethoden voor complexe, integrale projecten zoals futures design, co-creatief en speculatief ontwerpen. Op uitnodiging van MooiNL reflecteert hij op de relatie tussen tijd en ruimte in de Nota Ruimte-in-de-maak, en op de rol die design hierbij kan spelen.
Lees verder